Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka lần 20 năm 2018

Kỷ yếu khoa học

TIẾT THANH MINH CỦA NGƯỜI HOA TRIỀU CHÂU TẠI THỊ XÃ
VĨNH CHÂU – TỈNH SÓC TRĂNG
Trần Tú Trinh*, Nguyễn Thị Vân
Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh
*Tác giả liên lạc:
TĨM TẮT
Cúng mộ tổ tiên là tín ngưỡng chủ yếu diễn ra và có nguồn gốc gắn liền với Tiết
Thanh Minh. Thời điểm này cộng đồng người Hoa Triều Châu Vĩnh Châu thực
hiện đồng loạt các sinh hoạt tín ngưỡng nhằm tưởng nhớ về người thân đã khuất.
Đây là cổ tục có nguồn gốc từ Trung Hoa và cho đến nay được người Hoa Triều
Châu Vĩnh Châu lưu truyền và gìn giữ cẩn thận, họ thực hiện có trình tự và phép
tắc để thấy được sự quan trọng của cổ tục này. Trong Tiết Thanh Minh tồn tại
những giá trị tâm linh, giáo dục và tính cố kết cộng đồng mạnh mẽ, từ những giá
trị trên vơ tình hình thành nên sợi dây vơ hình liên kết có cùng quan niệm và sự
giao lưu văn hóa của người Việt – Hoa – Khmer trên địa bàn. Bên cạnh, so sánh
để thấy sự tương đồng và dị biệt trong Tiết Thanh Minh của người Hoa Triều
Châu đối với các tộc người cộng cư trên địa bàn và các nhóm người Hoa tại các
tỉnh – thành phố khác ở Nam Bộ.
Từ khóa: Tiết Thanh Minh, người Hoa Triều Châu, Vĩnh Châu, cúng mộ, diễn
trình, so sánh, giá trị.
QINGMING OF TEOCHEW PEOPLE IN VINH CHAU TOWN,
SOC TRANG PROVINCE
Tran Tu Trinh*, Nguyen Thi Van
Ho Chi Minh City University of Culture
*Corresponding Author:
ABSTRACT
Visiting ancestors' graves is a belief that mostly takes place or originated from

Qingming festival. In this occasion, Teochew people in Vinh Chau Town perform
a variety of religous activities to commemorate their relatives who passed away.
This is an ancient custom that originated from China and has been remained
carefully and respectedly by Teochew people. They perform the activities orderly
and comply with traditional rules to show the importance of this ancient custom.
In Qingming, it always contains spiritual and educational valuations and strong
community glue. These valuations and connection accidentally create the binds
of Kinh, Hoa and Khmer Krom ethnic groups at local.
In the other hand, this above analysis represents the similarities and the
differences between many ethnic groups living together at local and Hoa ethnic
group living in other areas of the Southern part.
Keywords: Qingming, Teochew people, visiting the graves, performance,
comparison, values.
TỔNG QUAN
Trong lịch sử của vùng đất Nam Bộ,
người Hoa đã có mặt từ rất sớm để sinh

sống và giao thương buôn bán. Thị xã
Vĩnh Châu – tỉnh Sóc Trăng lại là một
trong những địa bàn thuộc khu vực

732


Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka lần 20 năm 2018

Nam Bộ có đơng người Hoa Triều
Châu sinh sống. Tại đây họ vẫn còn
bảo lưu được nhiều phong tục tập qn
truyền thống của mình, trong đó có

Tiết Thanh Minh. Là một trong hai
mươi tư tiết khí của một năm, Tiết
Thanh Minh còn được xem là ngày giỗ
tổ chung để cộng đồng người Hoa có
dịp làm trịn bổn phận đối với ơn nghĩa
sinh thành tạo dựng của tổ tiên. Do đó,
mục đích nghiên cứu nhằm phân tích
quan niệm dân gian để thấy được các
giá trị trong Tiết Thanh Minh của
người Hoa Triều Châu Vĩnh Châu. Đây
là cổ tục có nguồn gốc từ Trung Hoa
và được người Hoa di dân mang theo
như món hành trang tinh thần nên qua
đất nước sở tại sinh sống lập nghiệp thì
họ vẫn thực hiện Tiết Thanh Minh theo
phong tục của từng nhóm phương ngữ
mình. Từ đó, chúng tơi có thể so sánh
sự khác nhau và giống nhau qua các
hình thức cúng kiếng tổ tiên tại mộ của
người Hoa Triều Châu Vĩnh Châu với
các nhóm người Hoa ở tỉnh – thành phố
khác cũng như với các tộc người cộng
cư trên địa bàn nghiên cứu.
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là các phong tục,
tập quán trong Tiết Thanh Minh của
người Hoa. Trọng tâm là phong tục
cúng mộ trong Tiết Thanh Minh.
Phạm vi nghiên cứu: Không gian

nghiên cứu là người Hoa Triều Châu ở
thị xã Vĩnh Châu - tỉnh Sóc Trăng.
Trong đó bao gồm các khu vực phường
1, xã Lạc Hịa là 2 khu vực chúng tơi
quan sát tham dự. Thời gian nghiên
cứu từ năm 1986 đến nay.
Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện đề tài này, ngồi sưu tầm,
phân tích, tổng hợp các nguồn tài liệu
thành văn, chúng tôi đã vận dụng
phương pháp định tính và định lượng.
Với các phương pháp này, chúng tôi đã

Kỷ yếu khoa học

thực hiện những cơng việc cụ thể sau:
Phương pháp định tính: Trong q
trình khảo sát địa bàn nghiên cứu,
chúng tôi đã tiếp xúc, trực tiếp phỏng
vấn nhiều người Hoa và người Việt,
người Khmer cư ngụ trên địa bàn, tổng
số là 17 người có độ tuổi 32 đến 78 tuổi
tại các phường 1, phường 2, phường
Vĩnh Phước, xã Lạc Hòa, xã Vĩnh Hải.
Đa số họ làm các nghề kinh doanh, làm
nông, cán bộ viên chức và nghỉ hưu.
Ngồi q trình khảo sát định tính trên
địa bàn thị xã Vĩnh Châu, chúng tơi
cịn tiến hành phỏng vấn cá nhân ông
Trần Huy (người Hoa Triều Châu) ở

thành phố Biên Hòa – tỉnh Đồng Nai,
người Hoa Hải Nam và Hoa Quảng
Đơng ở Thành phố Hồ Chí Minh để so
sánh sự giống nhau và khác nhau trong
Tiết Thanh Minh.
Ngồi phỏng vấn cá nhân, chúng tơi
trực tiếp tham dự những hoạt động
trong Tiết Thanh Minh của cư dân Hoa
Triều Châu ở thị xã Vĩnh Châu trong
thời gian từ ngày 4/4/2018 - 6/4/2018
Dương lịch, vì trong 3 ngày này tần
suất diễn ra nhiều các hoạt động cúng
mộ trên địa bàn nghiên cứu.
Phương pháp định lượng: Cách thức
chọn mẫu, chúng tôi tiến hành chọn
mẫu thuận tiện vì với cách này chúng
tơi có thể thuận lợi dựa trên tính dễ tiếp
cận đối tượng và đến những nơi có
nhiều khả năng gặp đối tượng khảo sát.
Số lượng câu hỏi là 10 câu, trong đó 9
câu là hình thức điền dấu (X) vào ơ ý
kiến, 1 câu hình thức viết ý kiến cá
nhân của đối tượng. Các câu hỏi xoay
quanh các vấn đề về Tiết Thanh Minh
của người Hoa Triều Châu Vĩnh Châu
nhằm làm rõ quan niệm của họ.
Địa bàn khảo sát: thị xã Vĩnh Châu –
tỉnh Sóc Trăng.
Đối tượng khảo sát: phong tục cúng mộ
của người Hoa Triều Châu trong Tiết

Thanh Minh.
Thời gian: 20/2/2018 đến ngày

733


Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka lần 20 năm 2018

30/4/2018.
KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
Kết quả bảng hỏi
Tổng số lượng bảng hỏi được phát ra là
100 bảng, thu lại 76 bảng, hình thức
khảo sát cá nhân. Trong 10 câu hỏi có
1 câu bị lỗi (câu 10) do có q nhiều
bảng bị họ bỏ trống khơng ghi gì nên
chúng tôi chọn loại bỏ câu này khi xuất
kết quả khảo sát. Từ kết quả, chúng tôi
thống kê ra các số liệu cụ thể về ngành
nghề, độ tuổi, trình độ học vấn, địa bàn.
Đối với các câu hỏi được chúng tôi
thống kê trong bảng khảo sát sẽ hỗ trợ
trong việc phân tích các quan niệm
trong Tiết Thanh Minh.
Kết quả nội dung
Về nguồn gốc Tiết Thanh Minh được
đánh đồng với truyền thuyết Tết Hàn
Thực của trung thần Giới Tử Thôi đời
nhà Tấn ở Trung Hoa (265-420). Tuy
nhiên theo chúng tôi, sự phân chia các

tiết khí trong năm căn cứ vào việc thay
đổi các mùa, con người trong q trình
lao động nơng nghiệp dần hình thành
nên các phong tục tập quán khác nhau
để thể hiện niềm tin tín ngưỡng, tạo
tiền đề hình thành các lễ tết cổ truyền
dựa trên tiết khí quanh năm ở Trung
Hoa nhằm tạ ơn thiên nhiên, trong đó
có lễ Tiết Thanh Minh.
Tiết Thanh Minh thuộc phạm trù
Dương lịch nên ln biến động trong
Âm lịch Trung Hoa, vì vậy Tiết Thanh
Minh của người Hoa Triều Châu Vĩnh
Châu nói riêng và người Hoa nói chung
sẽ khơng có ngày xác định cụ thể. Đây
là khoảng thời gian cịn trong tiết khí
mùa xn nên khí trời mát mẻ, trong
lành, người Trung Hoa thường tận
dụng thời gian này để đi thăm cúng mồ
mả tiền nhân và tổ chức các hoạt động
vui chơi. Theo chân người Hoa lưu
vong, tục tế tảo mộ vẫn được thực hiện
đầy đủ những nét đặc trưng tại đất
nước sở tại mà không bị mai một.

Kỷ yếu khoa học

Người Hoa Triều Châu Vĩnh Châu gọi
hình thức bái tế mồ mả tiền nhân trong
Tiết Thanh Minh là “pái phún” tức

cúng mộ, hoặc “pái Xing Mếng” tức
cúng Thanh Minh. Cúng mộ hình
thành bởi lịng hiếu kính của con người
xưa đã có ý thức hệ, cảm nhận được sự
vật siêu nhiên với tình cảm gia đình.
Để lưu giữ tình cảm thì việc tế lễ nhằm
duy trì phép tắc trong gia đình, đưa họ
vào khn khổ để hàng năm đều nhớ
đến công ơn của tổ tiên.
Trước khi cúng mộ họ sẽ linh hoạt
chọn ngày phù hợp để cho các thành
viên trong dịng họ có thể tham dự
đơng đủ. Khi chọn được ngày cúng
chính, một số thành viên trong gia
đình, dịng họ sẽ được phân cơng để đi
dọn dẹp mồ mả tổ tiên trước ngày
cúng.
Vào ngày chính Thanh Minh, người
Hoa Triều Châu Vĩnh Châu thực hiện
tục cúng mâm cơm lên bàn thờ tổ tiên
tại nhà. Với họ, mộ phần là nơi chôn
cất thi thể người thân, còn bàn thờ là
nơi lưu giữ linh hồn người thân tại nhà
nên hằng năm vào ngày cúng chính đều
dâng cúng mâm cơm lên bàn thờ tổ
tiên.
Thời điểm này cộng đồng người Hoa
Triều Châu Vĩnh Châu thực hiện đồng
loạt các sinh hoạt tín ngưỡng nhằm
truy tư về ơn đức của tổ tiên tại mộ, là

một ngày lễ lớn để nhắc nhở họ luôn
nhớ tới cái khởi thủy của một kiếp làm
người, tu dưỡng đạo đức để sống
trường tồn trong vũ trụ vạn biến. Ngồi
đặt nặng hình thức cúng bái tổ tiên
ngồi mộ, họ còn quan trọng đến từng
lễ vật, lễ phẩm để dâng lên cúng tổ tiên
với những ý niệm khác nhau tượng
trưng cho sự hoan hỷ, sung túc trong
gia đình, dòng họ. Sự cầu kỳ ấy được
hun đúc bởi sự biết ơn, lịng trân trọng
đến mức lạ thường mà chính cộng
đồng đồng này đã dành cho tổ tiên của
họ.

734


Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka lần 20 năm 2018

Qua tục cúng mộ trong Tiết Thanh
Minh, họ dạy con cháu mình dù đi đâu
cũng phải nhớ về q hương, ơng bà
mất đi thì hằng năm phải về trơng nom
mồ mả một lần. Có nguồn gốc từ Trung
Hoa nên văn hóa người Hoa Triều
Châu Vĩnh Châu đặt chữ hiếu làm đầu.
Chỉ cần được sinh ra và làm người, có
gia đình và dịng họ thì con người ấy
khơng thóa t khỏi khuôn khổ của hiếu

đạo, nếu đi ngược lại tức làm trái với
đạo lý nhân sinh. Đã “hiếu” thì phải
“kính” đó mới được xem là chu tồn
phụng thờ, hiếu thảo phải song hành
với thành kính làm cốt, nếu hiếu mà
khơng kính thì đó chỉ là trách nhiệm,
làm qua loa không thật sự thành tâm.
Trong Tiết Thanh Minh tồn tại những
giá trị tâm linh, giáo dục và tính cố kết
cộng đồng mạnh mẽ, từ những giá trị
đó vơ tình hình thành nên sợi dây vơ
hình liên kết có cùng quan niệm và sự

Kỷ yếu khoa học

giao lưu văn hóa của người Việt – Hoa
– Khmer trên địa bàn mà chính bản
thân họ cũng không biết đã bị ảnh
hưởng từ khi nào.
KẾT LUẬN
Tiết Thanh Minh chính là những tinh
túy được gạn lọc, hình thành từ việc tạ
ơn sự ưu đãi của thiên nhiên ban tặng
cho người lao động xưa được kết hợp
với những đạo lý nhân sinh trong tục
thờ cúng tổ tiên nên trong Tiết Thanh
Minh tồn tại nhiều giá trị nhân văn xuất
phát từ các tín ngưỡng dân gian truyền
thống của người Hoa Triều Châu. Để
giữ gìn được bản sắc của tộc người

mình, cộng đồng người Hoa Triều
Châu Vĩnh Châu cần chung tay bảo tồn
và phát huy các giá trị truyền thống đó
và đóng góp tích cực vào phong trào
“Tồn dân đồn kết xây dựng đời sống
văn hóa” của Đảng và Nhà nước.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
TOAN ÁNH (2004), Tìm hiểu phong tục Việt Nam qua tết lễ hội hè, NXB Văn
nghệ TP.HCM.
PHAN KẾ BÍNH (2017), Việt Nam phong tục, NXB Văn học, Hà Nội.
TRƯƠNG QUỐC BÌNH (2014), Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa Việt
Nam, NXB Văn hóa Thơng tin.
VI LÊ MINH (2012), Lễ tết Trung Quốc, NXB Tổng hợp TP.HCM.

735