TIỂU LUẬN
MƠN: BÁO CHÍ TRUYỀN THƠNG VÀ DƯ LUẬN XÃ
HỘI

Đề bài: Hãy nêu hai hoặc một số trường hợp từ những sự kiện, vấn đề
khủng hoảng và báo chí xử lý như thế nào? Vai trị của báo chí truyền thơng
trong giải quyết vấn đề, từ đó rút ra kinh nghiệm thực tế về vai trị của báo
chí đối với dư luận xã hội?


Nội dung bài làm
Hiện tượng “khủng hoảng” liên quan tới một số sự kiện, vấn đề mới
nảy sinh trong xã hội khơng phải khi nào cũng mang ý nghĩa tích cực, mà
nhiều khi cịn đem lại hệ lụy khó có thể chấp nhận. Trong các nguyên nhân
đẩy tới hiện tượng này, cần đề cập đến vai trị của báo chí trong định hướng
dư luận xã hội . Bên cạnh mặt tích cực của việc cập nhật thơng tin nhanh, phong
phú, đa dạng, nhiều chiều, phải bàn tới xu hướng khai thác khía cạnh giật gân,
câu khách,… và làm nhiễu loạn thông tin trên một số tờ báo hiện nay.
Năm 2016 là một năm đầy biến động đối với báo chí Việt Nam với
hàng loạt sự kiện, vấn đề khủng hoảng. Trong đó khơng thể khơng nhắc tới
hai vụ việc tốn khơng ít giấy mực của báo chí, đó là vụ Formosa xả thải gây ô
nhiễm nghiêm trọng môi trường 4 tỉnh miền Trung và vụ hàng loạt cơ quan
báo chí đưa thông tin sai lệch về việc nước mắm chứa Arsen, gây hoang
mang, bất bình trong dư luận xã hội.
Về vụ việc Formosa, từ đầu tháng 4/2016 sự kiện này đã thu hút
tới 217,000 bài viết và thảo luận chỉ trong vòng chưa tới 1 tháng, lớn hơn rất
nhiều so với kì án con ruồi của Tân Hiệp Phát năm 2015. Đây là khủng hồng
truyền thơng của nhà máy thép Formosa. Và đây cũng là bài học cho tất cả
những người làm báo chí – truyền thơng. Nhiều bài viết đã được đăng tải trên
các báo thu hút sự quan tâm của dư luận xã hội, ví dụ như: “Vụ cá chết hàng
loạt: Nghi vấn ống xả thải khổng lồ dưới biển Vũng Áng” trên báo Thanh

Niên (ngày 22/4/2016). Còn theo phóng sự “Formosa từng nhập hàng trăm
tấn hóa chất” của báo Giao Thông, từ đầu năm 2016, Formosa đã nhập 297
tấn hoá chất độc hại để phục vụ thi công và súc rửa đường ống để chuẩn bị
cho giai đoạn vận hành. Một phóng sự khác của báo Tuổi Trẻ với nhan đề
“Formosa nhập hóa chất cực độc súc xả đường ống” (ngày 24/4/2016), đề cập
rõ hơn: Có hàng trăm tấn hoá chất cực độc phục vụ súc xả đường ống đã được
Formosa nhập khẩu và sử dụng mà không hề thông báo cho cơ quan quản lý

2


tại địa phương theo luật định. Formosa thừa nhận chuyện này nhưng giải thích
ngắn gọn là khơng thơng báo vì khơng biết đến quy định đó.
Tháng 7/2016, Báo điện tử Người Đưa Tin đã gây tiếng vang với dư
luận và cơ quan chức năng sau khi công bố loạt bài điều tra “Formosa chôn
lấp chất thải trên rừng”. Cụ thể, sau nhiều ngày theo dõi và điều tra, nhóm
phóng viên của Báo Người Đưa Tin đã phát hiện 100 tấn chất thải của Công ty
TNHH Gang thép Hưng Hiệp Formosa (Formosa Hà Tĩnh) được chơn lấp tại
một trang trại bí mật thuộc vùng thượng Kỳ Trinh, thị xã Kỳ Anh (Hà Tĩnh).
Sau khi sự việc được đăng tải, Chính phủ đã yêu cầu Bộ Tài nguyên và
Môi trường, Bộ Khoa học công nghệ... khẩn trương phối hợp UBND tỉnh Hà
Tĩnh kiểm tra, làm rõ.Trường hợp đúng sự thật phải có biện pháp xử lý
nghiêm theo quy định của pháp luật và báo cáo Thủ tướng.

Sự cố môi trường Formosa gây thiệt hại nghiêm trọng về nhiều mặt và khiến
dư luận xã hội hoang mang, bức xúc. Ảnh: ITN
Các nhà khoa học lấy mẫu phân tích, kết quả cho thấy có một số mẫu
có nồng độ chất xyanua vượt quá quy chuẩn, ngưỡng chất thải nguy hại. Ngay

3



sau đó, cơ quan chức năng đã đưa ra các biện pháp ngăn chặn, xử phạt và
khắc phục hậu quả chôn lấp chất thải nguy hại do Formosa gây ra.
Trước hiệu quả lan truyền mạnh mẽ của loạt bài điều tra, Bộ Thông tinTruyền thông đã trao tặng bằng khen cho báo điện tử Người Đưa Tin và
những phóng viên nỗ lực vạch trần sai phạm trong việc chôn chất thải của
Formosa Hà Tĩnh ra trước ánh sáng cơng luận.
Nói về vai trị báo chí trong sự kiện này, tại cuộc họp báo Chính phủ
thường kỳ năm 2016, Bộ trưởng Bộ TN-MT Trần Hồng Hà đã phát biểu: “Tôi
xin cảm ơn cơ quan báo chí trong thời gian vừa qua đã phát hiện vụ việc
Formosa chơn lấp rác thải. Nó thể hiện sự dũng cảm, trách nhiệm lớn của nhà
báo với người dân.
Có thể thấy, trong sự cố mơi trường ở miền Trung do Formosa gây ra,
báo chí đã có vai trị hết sức quan trọng, thơng tin nhanh, kịp thời. Ngay khi
sự cố mơi trường đang nóng lên, qua hoạt động điều tra - báo chí đã minh
bạch và cẩn trọng, cung cấp nhiều thơng tin mang tính phát hiện. Phóng viên
của nhiều báo điện tử, báo in, truyền hình - phát thanh đã thơng tin về một
đường ống xả thải lớn, đường kính hàng mét, chiều dài cả chục cây số từ
Formosa, đặt dưới đáy biển xả thẳng nước thải ra đại dương. Những cuộc
phỏng vấn ngư dân trên các ngư trường, vùng miền của phóng viên cũng đã
gợi mở nhiều thơng tin mang tính phát hiện cần thiết.
Bộ Thông tin & Truyền thông cũng đã đánh giá cao các cơ quan báo chí,
các nhà báo đã theo sát sự chỉ đạo của cơ quan chỉ đạo và quản lý Nhà nước về
báo chí thơng tin kịp thời, đúng đắn sự cố môi trường do Formosa gây ra. Báo
chí đã góp phần định hướng dư luận, tạo sự ổn định, đồng thuận xã hội.
Cụ thể, bên cạnh việc tiếp cận với q nhiều luồng thơng tin, những suy
đốn, những tin đồn và giả thiết được đặt ra, gây hoang mang trong dư luận.
Lúc này các cơ quan báo chí đóng vai trị định hướng dư luận, loại bỏ tin đồn.
Ví dụ như trên báo Tuổi trẻ hay bài viết với nhan đề : “Bộ TN&MT bác bỏ tin
đồn Formosa phát thải dioxin” đăng tải trên báo vietnamnet ngày 29/4/2017,

4


với những dẫn chứng cụ thể, chính xác dựa trên thơng cáo báo chí của bộ Tài
ngun và mơi trường xung quanh vấn đề này đã giúp ổn định tâm lý đối với
độc giả: “Theo Bộ TN&MT, cũng như các Lò BOF tiên tiến khác trên thế
giới, khả năng phát thải dioxin/furan từ lò BOF của FHS sử dụng thép phế
liệu sách là rất thấp và thấp hơn nhiều QCVN 51/2013/BTNMT cho phép. Với
các thông tin khoa học nêu trên, hồn tồn có đủ cơ sở khoa học để khẳng
định tin đồn trên các trang mạng như nêu ở trên là khơng chính xác.
Trong q trình luyện thép của FHS có thể phát sinh ngồi chủ ý một
lượng khơng đáng kể dioxin/firan từ công đoạn thiêu kết quặng sắt, tuy nhiên
hồn tồn có thể kiểm sốt được q trình phát thải này - thông báo nêu rõ.
Bộ TN&MT đã và đang phối hợp chặt chẽ với Viện Công nghệ môi
trường - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Trung tâm Quan
trắc môi trường - Tổng cục Môi trường, Trung tâm Nhiệt đới Việt Nga - Bộ
Quốc phòng, Tổ giám sát của Bộ TN&MT và tỉnh Hà Tĩnh, một số cơ quan
khoa học và tổ chức quốc tế liên quan giám sát chặt chẽ, đo đạc và phân tích
khí thải hàng ngày, bao gồm cả dioxin/furan của FHS.”
Việc đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng trong khủng hoảng cần
được làm tốt hơn để tránh nhiễu, gây hoang mang cho người dân. Một khi
thiếu các thông tin thường xuyên, chính thức và đầy đủ, tin đồn và những
thông tin không kiểm chứng sẽ làm xáo trộn xã hội, có nguy cơ gây bất ổn,
làm mất lịng tin của người dân. Trong thế giới được bao phủ bởi nhiều tầng
nấc thông tin và sự phổ biến của mạng xã hội như hiện nay, để xảy ra việc
thiếu cập nhật thơng tin chính thức là điều khơng đáng có.
Ngày 2/8/2017, Thanh tra Bộ Thông tin và Truyền thông (TT-TT) đã ra
Quyết định số 71/QĐ-XPVPHC xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực báo
chí đối với Báo điện tử Dân Việt. Theo đó, Báo điện tử Dân Việt đã đăng, phát
hình ảnh sai sự thật gây ảnh hưởng nghiêm trọng trong bài viết “Bộ TNMT điểm

mặt” Formosa là sự cố môi trường nổi cộm 2016” trên báo này ngày 20/7.

5


Hành vi này đã vi phạm quy định tại Điểm a, Khoản 3, Điều 8, Nghị
định số 159/2013/NĐ-CP ngày 12-11-2013 của Chính phủ quy định xử phạt
vi phạm hành chính trong lĩnh vực báo chí, xuất bản. Báo điện tử Dân Việt
được áp dụng tình tiết giảm nhẹ do đã nhận ra sai phạm, báo cáo với cơ quan
quản lý nhà nước, kịp thời khắc phục hậu quả đồng thời hợp tác tích cực với
cơ quan chức năng để xem xét giải quyết vụ việc. Do vậy, Báo điện tử Dân
Việt bị áp dụng hình thức xử phạt 10 triệu đồng cùng việc phải cải chính, xin
lỗi theo quy định. Hành vi này đã vi phạm quy định tại Điểm a, Khoản 3,
Điều 8, Nghị định số 159/2013/NĐ-CP ngày 12-11-2013 của Chính phủ quy
định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực báo chí, xuất bản. Báo điện tử
Dân Việt được áp dụng tình tiết giảm nhẹ do đã nhận ra sai phạm, báo cáo với
cơ quan quản lý nhà nước, kịp thời khắc phục hậu quả đồng thời hợp tác tích
cực với cơ quan chức năng để xem xét giải quyết vụ việc. Do vậy, Báo điện tử
Dân Việt bị áp dụng hình thức xử phạt 10 triệu đồng cùng việc phải cải chính,
xin lỗi theo quy định.
Tóm lại, ở vụ việc Formosa xả thải ra môi trường gây ô nhiễm nghiêm
trọng, ảnh hưởng lớn tới nhiều lĩnh vực: mơi trường, kinh tế, xã hội… Báo chí
đã vào cuộc mạnh mẽ, tạo ra những hiệu quả truyền thông nhất định, lực
lượng chức năng cũng đã tham gia vào giải quyết các vấn đề trên, xử lý sai
phạm và khắc phục sự cố. Tuy nhiên vẫn còn hiện tượng báo chí thơng tin
chưa chính xác, thiếu khách quan trước vấn đề khủng hoảng.
Bên cạnh thảm họa môi trường Formosa, năm 2016, làng báo rúng
động bởi sự kiện xuất hiện thơng tin sai sự thật về nước mắm nhiễm thạch
tín khiến người dân hoang mang.
Cụ thể, ngày 14/10/2016, Vinastas công bố kết quả khảo sát nước mắm

thơng qua các hình thức sau: Đăng bài “Báo cáo kết quả khảo sát nước mắm
trên toàn quốc” trên trang web của Hội.
Ngày 17/10/2016, Vinastas tổ chức buổihọp báo báo cáo kết quả khảo
sát nước mắm trên tồn quốc. Theo đó, tại 10 tỉnh/ thành phố trên cả nước,
6


101/150 mẫu nước mắm được khảo sát (chiếm 67,33%) không đạt quy định
về hàm lượng Arsen (thạch tín) cho phép có trong sản phẩm nước chấm tối đa
là 1.0mg/L. Trong đó, hàm lượng Arsen tổng của các mẫu khơng đạt theo quy
định dao động từ trên 1,0mg/L đến 5 mg/L.
Đến ngày 18/10/2016, Hội Tiêu chuẩn và bảo vệ người tiêu dùng tiếp
tục đăng tải bài “Gần 85% mẫu nước mắm của 88 doanh nghiệp không đạt
tiêu chuẩn” trên trang web của Vinastas.
Theo đó, các cơng bố và bài viết của Vinastas đồng loạt có nội dung
cơng bố 95,65% số mẫu khảo sát có độ đạm từ 40% độ trở lên được đánh giá
là hàm lượng thạch tín (Arsen) – một loại á kim cực độc vượt ngưỡng.

Thông tin nước mắm nhiễm asen trên nhiều báo là hoàn toàn sai lệch, khơng
chính xác, Ảnh vtv.vn
Khi thơng tin trên được Vinastas cơng bố, nhiều cơ quan báo chí đã
đồng loạt đăng tải thông tin sai sự thật, được cộng đồng mạng xã hội chia sẻ
bài viết; trên mạng xã hội loan truyền thông tin lo ngại về sức khỏe cộng đồng
khi dùng nước mắm truyền thống.

7


Đỉnh điểm là ngày 18/10/2016, sau khi Vinastas tổ chức cơng bố kết
quả chương trình khảo sát chất lượng 150 mẫu nước mắm đóng chai của 88

nhãn hiệu, trên mạng xã hội có trên 42.275 thảo luận.
Hậu quả của việc thông tin đã làm dư luận xã hội hết sức hoang mang,
các sản phẩm nước mắm truyền thống bị người dùng tẩy chay, không đưa
được vào các siêu thị; các vùng, miền sản xuất nước mắm truyền thống càng
khó khăn hơn, nhất là vừa mới chịu hậu quả của sự cố môi trường biển tại các
tỉnh miền Trung; ảnh hưởng rất nghiêm trọng đến người tiêu dùng và việc sản
xuất nước mắm truyền thống bao đời nay của người Việt Nam cũng như
thương hiệu hàng hóa của Việt Nam nói chung trên thị trường quốc tế.
Có thể nói, cơng bố trên của Hội Tiêu chuẩn và bảo vệ người tiêu dùng
đã khiến người tiêu dùng hoang mang bởi theo từ điển bách khoa Việt Nam
quyển số 1 Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa (tái bản lần thứ nhất 2007), trang
93 nêu rõ: “Thạch tín hay cịn gọi là Nhân ngôn là loại Arsen oxit, rất độc”.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia trong ngành, bản chất nước mắm đã
chứa hàm lượng thạch tín hữu cơ nhưng thạch tín hữu cơ gần như vơ hại,
thậm chí châu Âu cịn cho phép hàm lượng này trong nước chấm lên tới 30
mg/lít. Cịn thạch tín vơ cơ mới độc hại, có thể gây tử vong. Tuy nhiên, trong
những mẫu nước mắm vừa được Vinastas cơng bố chứa thạch tín lại khơng
phát hiện thạch tín vơ cơ.
Chính vì vậy, việc Vinastas đồng nhất khái niệm arsen nêu tại Quy
chuẩn Việt Nam QCVN 8-2:2011/BYT với “thạch tín”, một chất cực độc,
đồng thời khẳng định “95,65% số mẫu khảo sát có độ đạm từ 40 độ trở lên
được đánh giá là hàm lượng thạch tín vượt ngưỡng quy định” là khơng đúng,
khơng có cơ sở khoa học và gây nhầm lẫn, hoang mang cho người tiêu dùng.
Thông tin này đã khiến dư luận phản ứng và hoang mang. Theo thống
kê của cơ quan chức năng, từ ngày 12-23/10, truyền thơng xã hội có trên 44
nghìn bài viết, 95 nghìn lượt chia sẻ, 108 nghìn thảo luận, trên 63 nghìn bình
luận về thơng tin nước mắm nhiễm thạch tín do Vinatas cơng bố.
8



Ngay sau đó, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo Bộ Y tế, Bộ KH-CN và
các cơ quan chức năng điều tra làm rõ thông tin trên. Kết quả điều tra do Bộ Y
tế công bố cho thấy, thông tin nước mắm nhiễm thạch tín độc lại mà Vinastas
là sai sự thật. Vinatas đã nhầm lẫn giữa asen vô cơ và asen hữu cơ, đồng thời
không làm rõ loại nào là độc hại, loại nào là không độc hại cho người tiêu
dùng. Đồng thời, Bộ Y tế cũng khẳng định, nước mắm truyền thống của Việt
Nam đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn an tồn, khơng gây ảnh hưởng đến sức khỏe
của người tiêu dùng.

Nhiều cơ quan báo chí đã bị xử lý nghiêm vì đăng thơng tin sai sự thật liên
quan đến việc nước mắm nhiễm Arsen. Ảnh: ITN
Sau sự việc thông tin nhầm lẫn này, Bộ TT-TT đã ra quyết định xử phạt
50 cơ quan báo chí thơng tin sai sự thật. Cụ thể, phạt báo Thanh Niên
200.000.000 đồng. Mức phạt tiền cao nhất đối với vi phạm hành chính trong
hoạt động báo chí. Phạt báo Người tiêu dùng: 50.000.000đồng và 6 cơ quan
báo chí khác số tiền 45.000.000 đồng/1 cơ quan, 41 cơ quan báo chí chịu mức
phạt từ 10-15 triệu đồng.
Một trong những trách nhiệm xã hội của báo chí là trách nhiệm trong
cung cấp thơng tin. Thông tin tác động trực tiếp đến đời sống xã hội, nó ảnh

9


hưởng trực tiếp tới tâm tư, nguyện vọng, tình cảm của con người; do đó, làm
thay đổi nhận thức, quan niệm, thái độ và hành vi của con người. Nó tạo ra dư
luận và áp lực xã hội đối với một hiện tượng, sự kiện cụ thể. Vì vậy, thơng tin
báo chí phải trung thực, khách quan và có tính định hướng xây dựng cao. Nếu
thơng tin bị bóp méo, cắt xén, xuyên tạc sẽ đưa đến những hậu quả xã hội
khơn lường, sẽ làm tổn hại đến uy tín cá nhân, cơ quan, đoàn thể, làm phá sản
các doanh nghiệp và khiến hàng ngàn lao động mất việc làm ... Thơng tin báo

chí, xét đến cùng, là hướng tới giúp xã hội, con người ngày càng phát triển tốt
đẹp hơn, cao đẹp hơn. Vì vậy, những thơng tin dẫn đến những hậu quả trái với
điều này đều là phản tuyên truyền, độc hại, chống lại con người.
Trong một bài viết trên Báo Nhân dân, Bộ Trưởng Bộ Thông tin và
Truyền thông Trương Minh Tuấn cho rằng, bên cạnh các đóng góp tích cực
của báo chí, đã và đang có một bộ phận người làm báo và cơ quan báo chí bộc
lộ khơng ít tiêu cực, hoặc đang có dấu hiệu thể hiện khuynh hướng lệch lạc.
Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII đã thẳng thắn
chỉ ra một cách có hệ thống những biểu hiện suy thối về tư tưởng chính trị,
đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”; trong đó, xu hướng “tự
diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong hệ thống báo chí và thơng qua hệ thống báo
chí là hiện tượng nguy hiểm, có thể gây ra tác động khơn lường.
Bộ trưởng đã cảnh báo hiện tượng: Một số tờ báo, trang tin câu kết với
một bộ phận doanh nghiệp và một số cán bộ, cơng chức để lũng đoạn chính
sách, thực hiện chiến dịch truyền thông tạo lợi thế để một số doanh nghiệp
làm ăn bất chính, gây bất lợi cho doanh nghiệp khác...
Cũng theo Bộ trưởng, thực tế cho thấy, một số doanh nghiệp, đơn vị
sản xuất được một số tờ báo ca ngợi, biến thành địa chỉ kinh doanh lành
mạnh, phát đạt, đáng tin cậy... nhằm thu hút đầu tư, tăng hấp dẫn để bán sản
phẩm; tô vẽ thành tích cho một số cá nhân để biến họ thành người thành đạt,
kinh doanh giỏi,... Sau một thời gian, tất cả vỡ lở, doanh nghiệp hoặc đơn vị
sản xuất được ca ngợi chỉ là nơi làm ăn thua lỗ, tài sản của Nhà nước thất
10


thốt nghiêm trọng; cá nhân được tơ vẽ thì bị phát hiện là lừa đảo, tham
nhũng, có người phải nhận án tù… Đây thực sự là mối quan hệ tiêu cực, méo
mó giữa doanh nghiệp và báo chí.
Thực tế, ngun nhân xảy ra khủng hoảng rất khó lường trước nhưng
thường đẩy khủng hoảng lên đỉnh điểm khi báo chí, mạng xã hội “góp sức”.

Chính vì thế, cùng với u cầu về trách nhiệm của báo chí, việc tạo dựng khả
năng xử lý khủng hoảng truyền thông phải là một trong những kỹ năng mà
các đơn vị, tổ chức - đặc biệt các doanh nghiệp, cần xây dựng để thích ứng
với tình huống. Nếu sai nhưng nhận trách nhiệm một cách trung thực sẽ đưa
tới sự tin cậy, tăng thêm uy tín. Cịn quanh co, tìm cách phủ nhận, thậm chí
dùng cả thủ đoạn thiếu trong sáng để không nhận lỗi, rốt cuộc chỉ làm tăng sự
thiếu tin cậy, mất uy tín. Đó là sự thật cần nhận thức và hành xử trong quan hệ
công chúng.
Một trong các nguyên tắc cơ bản khi đối diện khủng hoảng truyền
thông là sự chân thành, nhanh chóng cung cấp các thơng tin chính xác minh
bạch, có thể kiểm chứng, khơng né tránh, vịng vo. Trong việc này chỉ nên sử
dụng mạng xã hội như là phương tiện cung cấp thơng tin chính xác đến với
cơng chúng. Về báo chí, trước khi cơng bố tin tức, cần xác minh rõ ràng,
chính xác; có ý kiến nghiêm khắc song khơng vùi dập, cố tình làm mất uy tín.
Cịn chủ ý gây khủng hoảng truyền thơng để làm mất niềm tin vào doanh
nghiệp, thương hiệu sản xuất nào đó, thì vấn đề khơng chỉ là trách nhiệm của
báo chí, mà đã là dấu hiệu vi phạm luật pháp, cần nghiêm trị.
Thêm vào đó, cơ quan chủ quản, cơ quan báo chí cần tăng cường cơng
tác kiểm tra, giám sát hoạt động của cơ quan báo chí và nhà báo, xây dựng và
thực hiện quy tắc đạo đức nhà báo một cách nghiêm ngặt. Về phía cơ quan
quản lý nhà nước, cần thanh tra, kiểm tra lại quy trình xuất bản, xử lý nghiêm
các trường hợp vi phạm pháp luật .
Về vấn đề này, PGS.TS Nguyễn Văn Dững (Học viện Báo chí và tuyên
truyền) cũng cho rằng : “…vai trị của nhà báo khơng chỉ săn tin mà quan
11


trọng hơn là thẩm định nguồn tin và đánh giá thơng tin ấy khi cơng khai trên
báo chí thì có tác động như thế nào đến đời sống, sản xuất.”
Ở vụ việc thông tin sai về nước mắm nhiễm Arsen, rõ ràng việc thẩm

định nguồn tin chưa hề được thực hiện, chỉ dựa trên kết quả thông báo của
Vinatas mà 50 tờ báo đã vội đăng tin và giật title rất hoành tráng khiến dư
luận hoang mang để rồi sau đó khi có kết luận của cơ quan chức năng và các
cấp có thẩm quyền “minh oan” cho nước mắm thì việc cải chính và xin lỗi
trên báo chí lại là một vấn đề đáng bàn.
Có một thực tế là khi đăng bài thì “giong trống mở cờ” cịn cải chính,
xin lỗi thì đa phần các báo làm qua loa cho có với tư duy “gỡ bài” là xong đối
với báo mạng điện tử. Còn đối với báo in và truyền hình, thơng tin phát sóng
đi khơng thể lấy lại được, báo xuất bản rồi cũng chẳng thể thu hồi từng bản.
Và quan trọng hơn hết là niềm tin của công chúng sau những thông tin sai
lệch như thế nào? Rõ ràng, dù sai phải cải chính thì cũng vẫn nên minh bạch
và đính chính cũng cần văn hóa và tuân thủ theo đúng những nguyên tắc cần
thiết. Với vụ đăng thông tin nước mắm nhiễm arsen, mỗi cơ quan báo chí
đăng cải chính theo một cách khác nhau. Nhưng đa phần chỉ vài dịng ngắn
gọn. Ví dụ như trên báo Phụ nữ Việt Nam, nội dung cải chính như sau:
“Báo điện tử Phụ nữ Việt Nam xin cải chính về bài báo đăng ngày
17/10: “2/3 số nước mắm Việt nhiễm asen”. Đây là thông tin do Hội tiêu
chuẩn và bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam (Vinastas) công bố tại một cuộc
họp công khai do Hội này tổ chức, có đại diện một số cơ quan chức năng
tham gia.
Ngay ngày hôm sau, 18/10, nhận thấy đây là thông tin sai, gây hậu quả
tiêu cực, Báo điện tử Phụ nữ Việt Nam đã có bài viết phản biện. Khi có kết
luận chính thức của cơ quan chức năng có thẩm quyền, Báo điện tử Phụ nữ
Việt Nam đã gỡ bỏ bài viết đồng thời tiếp tục đăng nhiều tin, bài phản biện
lại các thông tin mà Vinastas đã công bố.”

12


Cũng liên quan đến vấn đề này, báo Thanh Niên là tâm điểm bị chỉ trích

vì đăng những thơng tin sai lệch. Sau khi đăng lời cáo lỗi và rút 5 bài, có khơng
ít ý kiến cho rằng, lời cải chính của Ban Biên tập báo vẫn cịn "lập lờ" vì khơng
nói rõ vì sao có quyết định đăng các bài này. Nội dung cải chính như sau:
“Trên diễn đàn báo chí Việt Nam những ngày qua, dư luận đang tập
trung sự chú ý vào sự kiện “thạch tín trong nước mắm", nói như một lãnh đạo
ngành Truyền thơng thì đó là một sự kiện “truyền thơng bất
lương”, gây bức xúc cho nhiều người, nhà sản xuất nước mắm,
người am hiểu về nước mắm truyền thống, nhiều nhân sĩ trí
thức…; và gây hoang mang cho người tiêu dùng.
Thủ tướng Chính phủ đã quyết liệt chỉ đạo làm rõ vấn đề và Bộ Y tế
cũng đã có cuộc kiểm tra, cơng bố kết quả là nước mắm Việt Nam trên thị
trường đều an tồn đối với người sử dụng.
Chúng tơi, Báo Thanh Niên, xin trần tình cùng bạn đọc, trong sự kiện
nêu trên với mong muốn góp ý kiến vào lĩnh vực vệ sinh an tồn thực phẩm,
Báo cũng đã có loạt bài độc lập nói về chất lượng nước mắm kể cả công
nghiệp và truyền thống trên thị trường nội địa, không lường được sự cộng
hưởng tạo nên dư luận khơng tốt ngồi ý muốn.
Nội dung các bài báo có khác biệt so với kết luận của Bộ Y tế, mang
tính chủ quan và thiếu am hiểu về thạch tín trong nước mắm.
Chúng tôi xin cáo lỗi cùng người dân, bạn đọc, các nhà sản xuất nước
mắm có sản phẩm liên quan trong các bài viết.
Chúng tôi cũng gỡ bỏ 5 bài viết đã được đăng tải trên Báo Thanh Niên
Online(Gồm các bài: Nước + hóa chất = nước mắm cơng nghiệp, ngày
10.10.2016; Làm gì để nước mắm Việt vươn ra thế giới? Đi tìm nước mắm
sạch, ngày 11.10.2016; Cẩn trọng với hàm lượng thạch tín, ngày
12.10.2016; Tiêu chuẩn nào cho nước mắm Việt? ngày 13.10.2016; Lỗ hổng
trong quy định về phụ gia thực phẩm, ngày 17.10.2016).

13



Ban Biên tập Báo Thanh Niên xin nhận lãnh trách nhiệm về những sai
sót vừa qua, mong được bạn đọc niệm tình tha thứ và tiếp tục ủng hộ
Báo Thanh Niên trong thời gian tới.
Thanh Niên sẽ tiếp tục chuyển đến bạn đọc những thơng tin cần thiết
có liên quan đến sự kiện nêu trên nhằm khơng phụ lịng mong mỏi của bạn
đọc.”
Ðể báo chí ln là "người" định hướng đúng đắn, tin cậy thì thơng tin
chính xác là một trong các nguyên tắc cơ bản cần tuân thủ. Vì thế, tính chính
xác của thơng tin ln ln phải được bảo đảm là yêu cầu hàng đầu trong quá
trình tác nghiệp của mỗi phóng viên, mỗi tịa soạn. Việc lựa chọn nguồn tin,
đặc biệt là xử lý, xác minh nguồn tin phụ thuộc vào tư duy sắc bén của người
làm báo, phụ thuộc bản lĩnh nghề nghiệp, bản lĩnh chính trị của mỗi người.
Tựu chung lại, câu chuyện về lương tâm, trách nhiệm xã hội và đạo đức
nghề nghiệp của người làm báo. Thái độ nghiêm túc trong việc xác minh cẩn
trọng thơng tin chính là thể hiện tính trung thực, tính định hướng và tính nhân
văn trong hoạt động nghề nghiệp.
Báo chí khơng chỉ khơi nguồn mà cịn phản ánh, truyền dẫn dư
luận xã hội
Từ hai vấn đề khủng hoảng đã nêu trên, có thể thấy báo chí có vai trị
vơ cùng quan trọng trong xử lý, giải quyết những sự kiện nổi cộm trong xã
hội. Bên cạnh việc khơi nguồn dư luận xã hội (DLXH) từ những thông tin
phản ánh ban đầu, báo chí cịn truyền dẫn dư luận xã hội. Q trình báo chí
phản ánh và truyền dẫn dư luận xã hội một cách hiệu quả có thể coi là q
trình kích thích năng lực sáng tạo, tạo ra nguồn lực và định hướng tổ chức
nguồn lực tinh thần và vật chất phục vụ sự phát triển bền vững của xã hội.
Báo chí phản ánh dư luận xã hội càng sâu sát, kịp thời càng thể hiện tính sinh
động và hấp dẫn. Tuy nhiên, phản ánh dư luận xã hội đòi hỏi nhà báo vừa phải
nhạy cảm, tỉnh táo, có phương thức cụ thể để tránh rơi vào khơ cứng, áp đặt,
duy ý chí và đi ngược lại mục đích truyền thơng.

14


Ở vụ việc Formosa, báo chí đã tham gia tích cực và phản ánh sự việc
vấn đề về cơ bản đúng định hướng của Đảng và Nhà nước. Đã có những cơ
quan báo chí và cá nhân được khen thưởng, tuyên dương. Tuy nhiên cũng vẫn
còn một số tờ báo đưa thơng tin thiếu chính xác, khách quan, gây nhiễu loạn
thông tin và hoang mang dư luận và đã bị xử lý.
Đối với vụ việc thông tin nước mắm nhiễm arsen thì hàng loạt các cơ
quan báo chí đã phản ánh thiếu cơ sở khoa học, không kiểm chứng và thẩm
định lại thông tin. Hậu quả của việc thông tin đã làm dư luận xã hội hết sức
hoang mang, các sản phẩm nước mắm truyền thống bị người dùng tẩy chay,
không đưa được vào các siêu thị; các vùng, miền sản xuất nước mắm truyền
thống càng khó khăn hơn, nhất là vừa mới chịu hậu quả của sự cố môi trường
biển tại các tỉnh miền Trung; ảnh hưởng rất nghiêm trọng đến người tiêu dùng
và việc sản xuất nước mắm truyền thống bao đời nay của người Việt Nam cũng
như thương hiệu hàng hóa của Việt Nam nói chung trên thị trường quốc tế.
Như vậy, từ thực tiễn chúng ta có thể thấy phản ánh và lan truyền dư
luận xã hội cũng đòi hỏi sự nhạy cảm và bản lĩnh chính trị , kỹ năng nghề
nghiệp của người làm báo mới có thể đạt được mục đích thơng tin.
Vai trị của báo chí đối với việc định hướng dư luận xã hội
Báo chí cần định hướng dư luận xã hội rõ ràng, minh bạch hóa các
nguồn thơng tin để hạn chế nhận thức sai lệch trong công chúng
Trong điều kiện hiện nay, bạn đọc ln địi hỏi thụ hưởng thơng tin
chính xác, có hàm lượng cao và độ tin cậy cao. Và báo chí ln mong muốn
thỏa mãn thơng tin mà xã hội muốn tiếp cận, song thực tế hiện nay những địi
hỏi chính đáng của báo chí, cung cấp thông tin lại trở thành mong muốn, sự
nhờ vả, khẩn nài, đơi khi là do quan hệ mang tính cá nhân do thiếu sự minh
bạch, trong đó có nguồn thơng tin từ chính các cơ quan Nhà nước.
Xã hội càng phát triển thì dư luận xã hội cũng mang tính tích cực,

ngược lại, xã hội khủng hoảng thì dư luận xã hội cũng mang tính tiêu cực. Do
đó, dư luận xã hội có ý nghĩa là thước đo bầu khơng khí chính trị, xã hội; là
15


tấm gương phản hồi đường lối, chính sách, pháp luật của Chính phủ; phản ánh
tâm tư, tình cảm, nguyện vọng của nhân dân; đánh giá năng lực, phẩm chất
của người lãnh đạo; có thể dựa vào dư luận xã hội để dự báo được những diễn
biến sắp tới của đời sống xã hội; phát huy quyền làm chủ tập thể của nhân
dân, tăng cường mối quan hệ giữa chính quyền và nhân dân, ngăn ngừa tệ
quan liêu, xa rời quần chúng v.v… Như vậy, biện pháp tốt nhất để điều chỉnh
dư luận xã hội theo hướng lành mạnh là Chính phủ phải công khai, minh bạch
tất cả các loại thông tin.
Ngồi ra, định hướng DLXH khơng phải là cơ quan báo chí chỉ chọn
những sự kiện, vấn đề phù hợp với quan điểm thơng tin của mình mới thơng
tin, bình luận, cịn nếu khác hoặc trái thì im lặng làm ngơ; nếu như vậy thì
thật thiếu trách nhiệm xã hội và khơng cơng bằng. Vì báo chí khơng phải là
nghề tự thân, thậm chí khơng phải là nghề kiếm sống như bao nghề khác, mà
nó sinh ra để phục vụ cơng chúng và DLXH, vì sự phát triển bền vững của đất
nước. Do đó, cần thống nhất nhận thức rằng, tất cả những sự kiện và vấn đề
thời sự liên quan đến lợi ích của đơng đảo cơng chúng và nhân dân thì báo chí
cần thơng tin, bình luận để thu hút họ vào tầm ảnh hưởng của mình, từ đó góp
phần định hướng nhận thức, thái độ và thống nhất hành vi trong giải quyết các
vấn đề kinh tế xã hội.
Về bản chất, đó mới chính là trách nhiệm và nghĩa vụ của báo chí trước
Đảng và Nhà nước, trước cơng chúng và lịch sử. Đó cũng là cách làm cho báo
chí gắn với cơng chúng, gắn với thị phần nếu khơng muốn bỏ rơi cơng chúng;
chứ báo chí không phải là đồ trang sức của một số quan chức chỉ chuyên “cờ
đèn, kèn trống” kê cao thành tích ảo, trong khi bao nhiêu khó khăn và bức xúc
của nhân dân lại khơng được đề cập.

Do đó, vấn đề này đặt ra trách nhiệm xã hội, trách nhiệm chính trị,
trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm đạo đức cho nhà báo trong hoạt động
nghề nghiệp. Mọi trách nhiệm trên các phương diện này chỉ có thể được thực

16


hiện khi báo chí có được đơng đảo người đọc, người nghe, người xem; tức là
sản phẩm báo chí hấp dẫn và thu hút cơng chúng, DLXH.
Báo chí giúp loại bỏ tin đồn và điều hòa dư luận xã hội
Tin đồn thường xuất phát từ những nguồn thông tin không xác định
được hoặc không đáng tin cậy. Tin đồn phần nhiều do sự bịa đặt hay tưởng
tượng bởi chủ kiến cá nhân, vì mục đích cá nhân - nếu có xuất phát từ sự kiện
thì sự kiện ấy đã được khuyếch đại lên, đồn thổi hoặc đã được vo tròn, bóp
méo, xuyên tạc...
Trong khi đó, DLXH lại có nguồn gốc, xuất phát từ chính người phát
ngơn, từ những sự kiện và vấn đề xác thực trong đời sống xã hội, liên quan
mật thiết đến đời sống và lợi ích của nhóm xã hội, hay thậm chí của cộng
đồng. DLXH cũng phản ánh trung thực suy nghĩ, thái độ của chủ thể.
Tuy nhiên, tin đồn có thể làm nảy sinh DLXH khi trên cơ sở tin đồn
người ta đưa ra những phán xét đánh giá bày tỏ thái độ của mình.
Về hướng phát triển thông tin, nếu tin đồn càng loan xa sẽ càng có
nhiều biến thái và khơng ngừng được thêm thắt theo nhiều hướng khác nhau
để tăng thêm tính hấp dẫn, cố làm cho người tiếp nhận tin là sự thật thì DLXH
lúc đầu thường phân tán, nhưng thơng qua trao đổi, tranh luận sẽ đi đến tính
thống nhất ngày càng cao.
Chính vì vậy, với hoạt động báo chí là một loại hình hoạt động đặc biệt
với vơ số các ý kiến đánh giá của công chúng và vô vàn tin đồn thì báo chí cần
phải xem xét, kiểm chứng thơng tin để từ đó thơng tin tới cơng chúng cái gì mới
là sự thật, cái gì mới đáng tin. Có như vậy thì báo chí mới định hướng công

chúng đi theo những điều đúng, thiết lại luồng DLXH thống nhất trong xã hội.
Việc loại bỏ tin đồn trong xã hội là điều cần thiết và cấp bách để có
thể ổn định DLXH. Báo chí cần vào cuộc làm rõ những tin đồn gây tổn hại
đến lợi ích và đời sống của nhân dân để họ yên tâm hơn trong cuộc sống.
Mặt khác, báo chí cũng phải hướng họ đi theo 1 luồng DLXH chính thống,
đáng tin cậy.
17


Bài học rút ra đối với người làm báo
Trong quá trình làm nghề, những người làm báo ln phải đề cao vai
trị của báo chí trong việc định hướng DLXH, minh bạch hóa các nguồn thơn
tin và loại bỏ tin đồn có hại trong đời sống xã hội.
Với sự phát triển mạnh mẽ của các loại hình truyền thơng đại chúng
như hiện nay, khi một thơng tin nào đó được chuyển tải đến cơng chúng thì
việc hình thành DLXH trong cơng chúng là hết sức nhanh chóng. Bởi vậy, cần
phải định hướng rõ cho họ những nguồn tin nào là chính xác, đáng tin cậy,
những nguồn tin nào chỉ là tin đồn thất thiệt.
Bởi lẽ đó, khi đã tham gia viết báo và làm báo, mỗi phóng viên, biên
tập viên cần phải trang bị cho mình nền tảng tri thức nhất định về DLXH và
tin đồn. Cần phải tỉnh táo phân biệt rạch rịi 2 khái niệm đó một khi đăng tải
thông tin về bất cứ sự kiện nào diễn ra trong đời sống xã hội.
Ngồi ra cũng cần có ý thức trách nhiệm xã hội của một nhà báo khi
đứng ở vị trí là người cung cấp thơng tin cho công chúng, tránh tạo ra sự hiểu
lầm không đáng có trong xã hội về những thơng tin mà mình cung cấp. Bên
cạnh đó, cũng phải có ý thức nhắc nhở những bạn bè, đồng nghiệp về vấn đề
này để giảm thiểu tối đa những thiệt hại trong xã hội do thơng tin mà báo chí
cung cấp khi những thơng tin ấy chỉ là những lời đồn sai sự thật.
Để đáp ứng được những nội dung trên thì đội ngũ cán bộ làm cơng tác
báo chí - tư tưởng phải có năng lực phân tích đánh giá, phán xét các sự kiện

xã hội, phân biệt rõ giữa DLXH và tin đồn cũng như những tác động tiêu cực
của tin đồn trong đời sống xã hội.
Cùng với việc xử lý nghiêm những cá nhân, tổ chức tung tin đồn thất
thiệt, để loại bỏ tin đồn hiệu quả nhất thì việc tạo nguồn thơng tin chính
thống chính xác, bảo đảm sự minh bạch là giải pháp hàng đầu loại bỏ cơ
hội phát sinh tin đồn. Các tổ chức, cơ quan cần cung cấp thơng tin chính
xác, khách quan nhằm bảo đảm cho nhân dân biết được bản chất, hiện
18


tượng và diễn biến vấn đề. Thơng tin chính thống cần được các cơ quan
chức năng đưa ra sớm, dựa trên sự dự báo chính xác những vấn đề có thể
nảy sinh trong dư luận xã hội.
Bên cạnh đó, người làm công tác quản lý phải biết điều tra DLXH,
phải biết thu thập, xử lý và phân tích thơng tin để có quyết định đúng đắn,
chấn chỉnh kịp thời các khiếm khuyết trong đường lối, chính sách, đáp ứng
yêu cầu của quần chúng nhân dân.
Đối với bản thân mỗi người làm báo phải là người biết kết nối nguồn
tin, kết nối nguồn lực xã hội trong phân tích, đánh giá các sự kiện và vấn
đề thời sự để có thể khơi nguồn, thể hiện, định hướng và điều hòa DLXH,
cần quan tâm cập nhật kiến thức và kỹ năng làm việc chuyên nghiệp cho
các nhà báo, nhà truyền thông chuyên nghiệp theo hướng chuyên sâu, nhất
là kiến thức pháp luật và kiến thức, phương pháp chuyên đề lĩnh vực đề tài
cũng như phương pháp tác nghiệp.
Từ q trình phân tích, đưa ra dẫn chứng cụ thể trên, có thể nhận
thấy trong cơng tác báo chí, tư tưởng hiện nay, việc nâng cao hiệu quả công
tác thông tin, định hướng dư luận xã hội là rất quan trọng và cần thiết. Để
nâng cao hiệu quả của công tác định hướng DLXH, đội ngũ cán bộ làm
cơng tác báo chí - tư tưởng cần đẩy mạnh công tác nghiên cứu, nắm bắt
DLXH, trong đó việc nghiên cứu cần phải làm rõ tính quy luật và những

nhân tố ảnh hưởng đến quá trình phát sinh các luồng ý kiến khác nhau cũng
như cơ sở khoa học để đánh giá, phán xét một luồng ý kiến nào đó, nâng
cao vai trị chức năng dự báo, chức năng phản biện xã hội trong các nghiên
cứu DLXH.
Việc nắm bắt DLXH cần tuân thủ chặt chẽ các khâu, các công đoạn,
các yêu cầu kỹ thuật và phương pháp nghiên cứu đảm bảo tính khách quan
và khoa học trong q trình thu thập thơng tin. Để minh bạch hố các
nguồn thơng tin, hạn chế nhận thức sai lệch và loại bỏ tin đồn thất thiệt
trong xã hội, đòi hỏi đội ngũ công tác viên, thông tin viên, tuyên truyền
19


viên, báo cáo viên và những người có uy tín trong cộng đồng phải có năng
lực nhất định trong việc phân tích đánh giá, phán xét các sự kiện xã hội,
phân biệt rõ giữa DLXH và tin đồn cũng như những tác động tiêu cực của
tin đồn trong đời sống xã hội, nâng cao khả năng dự báo, tham mưu trong
quá trình nghiên cứu nắm bắt DLXH.

20


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1.

Báo chí và dư luận xã hội, Nguyễn Văn Dững, NXB Lao Động,

2.

Báo chí, giám sát, phản biện xã hội ở Việt Nam, Nguyễn Văn Dững


2011
, NXB ĐH Quốc Gia, 2017
3.

Cơ sở lý luận báo chí, Tạ Ngọc Tấn, NXB Văn hóa thơng tin, 1999

4.

Nghiên cứu và định hướng dư luận xã hội, Trương Khắc Hiếu,

NXB Lý luận Chính trị, 2014
5.

Truyền thơng hiệu quả trong khủng hoảng, Robert R. Ulmer -

Timothy L. Sellnow - Mattew W. S, NXB Tri Thức, 2009
6.

Link tham khảo:

/> /> /> /> />%E2%80%9D.html

21


MỤC LỤC

22